ASIAD 20 tại Aichi-Nagoya khép lại với hình ảnh quen thuộc. Trung Quốc đứng đầu bảng tổng sắp với 169 HCV, 89 HCB và 83 HCĐ, tổng cộng 341 huy chương.

Khoảng cách với phần còn lại của châu Á vẫn rất lớn. Nhưng điều đáng nói hơn là Trung Quốc đã duy trì vị trí số một tại ASIAD suốt từ năm 1982, tức 12 kỳ đại hội liên tiếp.

Ba năm trước tại Hàng Châu, đoàn chủ nhà lập kỷ lục với 201 HCV. Đến Nhật Bản, khi không còn lợi thế sân nhà và đưa vào đội hình lượng lớn gương mặt mới, Trung Quốc vẫn không đánh mất vị thế.

Sự ổn định kéo dài hơn bốn thập niên cho thấy câu chuyện không đơn giản nằm ở dân số đông hay nguồn lực tài chính lớn. Trung Quốc xây dựng được một hệ thống có khả năng biến những lợi thế đó thành huy chương với quy mô rất lớn.

Một hệ thống được thiết kế cho thể thao đỉnh cao

Nền tảng của thể thao thành tích cao Trung Quốc thường được gọi là “Juguo Tizhi”, hay Whole-Nation System – hệ thống huy động nguồn lực ở quy mô quốc gia.

Mô hình này tạo ra một chuỗi tương đối rõ ràng. Tài năng được phát hiện từ địa phương, đưa vào các trường và trung tâm thể thao, tiếp tục cạnh tranh ở cấp tỉnh rồi mới đi tới đội tuyển quốc gia. Phía sau một tuyển thủ hàng đầu vì thế thường tồn tại cả một lực lượng kế cận.

Ưu thế của Trung Quốc không chỉ nằm ở việc tìm được một VĐV giỏi. Họ có khả năng tìm nhiều người cho cùng một vị trí, sau đó liên tục sàng lọc trong môi trường cạnh tranh cao.

ASIAD 20 là ví dụ rõ ràng.

Trong 815 VĐV Trung Quốc dự đại hội, có tới 548 người lần đầu góp mặt ở ASIAD. Khoảng 27% thành viên đoàn sinh từ năm 2005 trở về sau. Trong khi đó, số nhà vô địch Olympic trong đội hình chỉ là 36 người.

Nói cách khác, Trung Quốc không mang một đội hình giàu kinh nghiệm nhất đến Nhật Bản để bảo vệ vị trí số một. ASIAD còn được sử dụng như một bước kiểm tra lực lượng mới.

Zhang Xin, Tổng thư ký đoàn thể thao Trung Quốc, thừa nhận đại hội là cơ hội để họ thử nghiệm đội hình, phát hiện nhân tố mới, nhận diện vấn đề và chuẩn bị cho Olympic Los Angeles 2028.

Kết quả vẫn là 169 HCV, cùng 5 kỷ lục thế giới, 11 kỷ lục châu Á và 22 kỷ lục ASIAD.

Đây có lẽ là khác biệt quan trọng nhất giữa Trung Quốc và nhiều nền thể thao khác trong khu vực. Một quốc gia có thể tạo ra vài nhà vô địch trong một thế hệ. Khó hơn nhiều là xây dựng hệ thống để người kế tiếp xuất hiện ngay khi nhà vô địch cũ rời đi.

Trung Quốc làm khá tốt điều đó.

Biết huy chương nằm ở đâu

Sức mạnh của Trung Quốc còn nằm ở cách phân bổ nguồn lực.

Tại ASIAD 20, chỉ 5 môn gồm bơi, điền kinh, bắn súng, wushu và nhảy cầu mang về 85 HCV, hơn một nửa tổng số HCV của đoàn.

Bơi đóng góp 30 HCV, điền kinh 17, bắn súng 16, wushu 12 và nhảy cầu 10.

Đây không phải sự trùng hợp. Phần lớn là những môn có nhiều nội dung, nơi một hệ thống đủ mạnh có thể biến ưu thế chuyên môn thành hàng chục huy chương trong cùng kỳ đại hội.

Bơi thể hiện rõ nhất hiệu ứng đó. Zhang Zhanshuo, mới 19 tuổi, giành 7 HCV. Yu Yiting và Li Bingjie đều có 5 HCV. Nếu xếp hạng VĐV theo số huy chương tại ASIAD 20, 19 trong 20 người đứng đầu là VĐV Trung Quốc, phần lớn thuộc bơi và bắn súng.

Điều này cho thấy Trung Quốc không chỉ đi tìm một vài môn chắc chắn có HCV. Họ cố gắng xây dựng chiều sâu ở những môn có khả năng tạo ra số lượng huy chương lớn.

Khi chương trình Olympic thay đổi, hệ thống cũng phản ứng nhanh.

Trung Quốc từng trắng tay ở nội dung cung ròng rọc tại ASIAD Hàng Châu, nhưng đến Aichi-Nagoya đã giành ba huy chương. Sự tiến bộ này càng đáng chú ý khi nội dung đôi nam nữ cung ròng rọc sẽ lần đầu được đưa vào chương trình Olympic tại Los Angeles 2028.

Với những môn mới, Trung Quốc còn sử dụng hình thức chuyển đổi VĐV giữa các môn có đặc điểm thể chất tương đồng. Các nghiên cứu về hệ thống thể thao nước này cho thấy VĐV từ võ thuật, thể dục hoặc điền kinh có thể được lựa chọn để thử sức ở những môn Olympic mới khi cần rút ngắn quá trình phát triển lực lượng.

Đó là một cách tiếp cận rất thực dụng: thay vì chờ một môn thể thao phát triển tự nhiên đủ lâu để sản sinh VĐV đẳng cấp, hệ thống chủ động tìm người phù hợp rồi đầu tư.

Trung Quốc cũng không còn hoàn toàn dựa vào mô hình huấn luyện khép kín như trước.

Đoàn dự ASIAD 20 có 69 chuyên gia nước ngoài đến từ 24 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong môn bơi, chuyên gia Australia Michael Bohl – người từng làm việc với nhiều nhà vô địch Olympic – tham gia hệ thống huấn luyện Trung Quốc.

Chi tiết này đáng chú ý bởi nó cho thấy cách vận hành của thể thao Trung Quốc đang thay đổi. Họ vẫn giữ ưu thế của mô hình tập trung, nhưng sẵn sàng đưa khoa học thể thao, công nghệ và chất xám quốc tế vào bên trong hệ thống nếu điều đó giúp VĐV tiến bộ.

Sức mạnh này được chính đối thủ thừa nhận. Kosei Inoue, cựu vô địch Olympic judo và trưởng đoàn Nhật Bản tại ASIAD 20, cho rằng Nhật Bản “có rất nhiều điều có thể học” từ Trung Quốc khi tìm cách thu hẹp khoảng cách.

Tuy nhiên, mô hình Trung Quốc không phải lời giải cho tất cả.

Chiến lược phát triển thể thao giai đoạn 2026-2030 của nước này vẫn xác định bóng đá, bóng rổ và bóng chuyền là những môn lớn cần được củng cố. Điều đó cho thấy khả năng huy động nguồn lực rất hiệu quả ở nhiều môn Olympic không đồng nghĩa cùng một công thức có thể áp dụng cho mọi môn thể thao.

Mô hình tập trung cũng đi kèm những vấn đề từng được giới nghiên cứu chỉ ra, từ áp lực thành tích lên VĐV trẻ đến cuộc sống sau khi rời thể thao đỉnh cao.

Nhưng xét riêng ở ASIAD, hiệu quả của hệ thống khó phủ nhận.

Trong hơn 40 năm, thế hệ VĐV thay đổi, đối thủ thay đổi và chương trình thi đấu cũng liên tục thay đổi. Chỉ có vị trí của Trung Quốc trên bảng tổng sắp gần như không đổi.

Sức mạnh lớn nhất của thể thao Trung Quốc vì thế có lẽ không nằm ở việc họ sở hữu nhiều nhà vô địch hơn phần còn lại. Quan trọng hơn, họ xây được một hệ thống có thể liên tục tạo ra người thay thế cho những nhà vô địch ấy.