Đông Nam Á đang đổi cách xây đội tuyển

Có một chi tiết đáng chú ý trong trận ra quân của Indonesia tại FIFA ASEAN Cup 2026: cả 11 cầu thủ đá chính đều sinh ra bên ngoài Indonesia. Trong danh sách của HLV John Herdman có Emil Audero, Maarten Paes, Kevin Diks, Dean James, Justin Hubner, Calvin Verdonk, Joey Pelupessy, Ole Romeny hay Luke Vickery, phần lớn trưởng thành trong những hệ thống bóng đá khác trước khi khoác áo tuyển Indonesia.

HLV Herdman cũng không muốn chia đội hình thành cầu thủ bản địa và kiều bào. Theo quan điểm của nhà cầm quân này, khi đã đủ điều kiện và khoác áo Indonesia, tất cả đều cùng đại diện cho một quốc gia.

Indonesia sau đó vô địch FIFA ASEAN Cup, nhưng câu chuyện đáng chú ý không chỉ nằm ở chiếc cúp. Cách họ xây dựng lực lượng cho thấy bóng đá Đông Nam Á đang bước vào một giai đoạn khác, khi nguồn tuyển của đội tuyển quốc gia không còn bị giới hạn bởi giải vô địch trong nước hay nơi một cầu thủ được sinh ra.

Nguồn tuyển không còn nằm trong biên giới

Trước đây, muốn đánh giá sức mạnh của một đội tuyển Đông Nam Á, người ta thường nhìn vào giải vô địch quốc gia, hệ thống đào tạo trẻ và những CLB lớn. Indonesia có Liga 1, Thái Lan có Thai League, Việt Nam có V.League, còn đội tuyển phần lớn tập hợp những cầu thủ tốt nhất do hệ thống trong nước đào tạo hoặc phát triển.

Cách nhìn ấy ngày càng thiếu nếu dùng để đánh giá sức mạnh thực tế của một đội tuyển. Indonesia hiện có thể lựa chọn cầu thủ từ nhiều hệ thống bóng đá khác nhau, thay vì chỉ nhìn vào những gì Liga 1 cung cấp.

Luke Vickery là một ví dụ. Cầu thủ trưởng thành tại Australia nhận quốc tịch Indonesia hồi tháng 6 và đủ điều kiện thi đấu nhờ bà là người Indonesia, trước khi được FIFA xếp vào nhóm tài năng đáng chú ý tại giải.

Philippines thực tế đã đi theo con đường này từ lâu. Phần lớn đội hình của họ tại FIFA ASEAN Cup thi đấu ngoài Philippines, từ Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Brunei đến Mỹ hay châu Âu, với những cái tên như Kevin Ray Mendoza, Jesper Nyholm, Paul Tabinas, Bjorn Kristensen hay Andre Leipold.

Ngay cả Thái Lan, nền bóng đá có hệ thống đào tạo nội địa thuộc nhóm tốt nhất khu vực, cũng ngày càng tận dụng nguồn cầu thủ trưởng thành ở nước ngoài. Nicholas Mickelson sinh tại Na Uy, trong khi Jude Soonsup-Bell được đào tạo ở Anh, cho thấy Thai League không còn là nguồn cung duy nhất cho đội tuyển.

Việt Nam cũng đang dịch chuyển theo hướng tương tự. Patrik Lê Giang sinh tại Slovakia và trưởng thành trong môi trường bóng đá Trung Âu, Williams Minh Hoàng sinh tại Liverpool, còn Đặng Khoa Ngô sinh và lớn lên ở Australia trong gia đình có cha mẹ người Việt trước khi trở về thi đấu.

Bên cạnh nhóm cầu thủ có gốc gác Việt Nam còn có Nguyễn Xuân Son, trường hợp nhập tịch theo một con đường khác. Hai nhóm cần được phân biệt về tư cách pháp lý, bởi FIFA có những quy định cụ thể liên quan quốc tịch, huyết thống, nơi sinh và thời gian cư trú.

Indonesia vô địch FIFA ASEAN Cup với đội hình gồm nhiều cầu thủ sinh ra và trưởng thành ngoài lãnh thổ nước này.

Tuy nhiên, khi bước vào công việc chuyên môn, HLV quan tâm trước hết tới việc cầu thủ có đủ điều kiện thi đấu và đủ chất lượng hay không. Một khi các yêu cầu được đáp ứng, nơi cầu thủ sinh ra hay học bóng đá không còn quan trọng bằng khả năng đóng góp cho đội tuyển.

Một cuộc đua mới về nguồn nhân lực

FIFA ASEAN Cup khiến xu hướng này hiện ra rõ hơn bởi giải diễn ra trong dịp FIFA Days. So với nhiều giải khu vực trước đây, các liên đoàn có điều kiện thuận lợi hơn để triệu tập cầu thủ đang chơi bóng ở nước ngoài, thay vì phải liên tục thương lượng với CLB chủ quản.

Khi trở ngại ấy giảm đi, sự khác biệt giữa các đội tuyển bắt đầu nằm ở quy mô nguồn nhân lực mà họ có thể tiếp cận. Indonesia không còn chỉ chọn người từ Liga 1 mà có thể tìm một hậu vệ tại châu Âu, một thủ môn được đào tạo ở Hà Lan hay một tiền đạo trưởng thành trong hệ thống bóng đá nước ngoài.

Philippines cũng không cần chờ giải quốc nội đạt tới trình độ hàng đầu Đông Nam Á mới có thể sở hữu một đội tuyển đủ sức cạnh tranh. Cộng đồng người Philippines ở nước ngoài cho phép họ tiếp cận những cầu thủ đã được đào tạo trong nhiều nền bóng đá khác nhau.

Malaysia lựa chọn một cách khác khi kết hợp cầu thủ trong nước, cầu thủ có nguồn gốc Malaysia và những trường hợp nhập tịch. Bergson, tiền đạo sinh tại Brazil, ghi bàn ngay trong trận ra mắt đội tuyển tại FIFA ASEAN Cup và bổ sung thêm một lựa chọn mà hệ thống trong nước chưa chắc cung cấp được ngay.

FIFA ASEAN Cup cho thấy nguồn tuyển của các đội Đông Nam Á ngày càng mở rộng sang những cầu thủ được đào tạo ở châu Âu, Australia và nhiều nền bóng đá khác.

Khái niệm “nguồn cầu thủ” vì thế đang rộng hơn trước. Một quốc gia muốn có hậu vệ đạt chuẩn quốc tế không nhất thiết phải chờ 10 năm để tự đào tạo từ học viện trong nước, bởi họ có thể tìm một cầu thủ đủ điều kiện đại diện đang trưởng thành ở Hà Lan, Đức, Anh hay Australia.

Indonesia đang khai thác cách làm này quyết liệt nhất khu vực. Đội tuyển của họ ngày càng giống một tập hợp những cầu thủ tốt nhất đủ điều kiện đại diện cho quốc gia, thay vì chỉ là sản phẩm trực tiếp của Liga 1.

Sự khác biệt nghe có vẻ nhỏ, nhưng dẫn tới một cách xây dựng đội tuyển hoàn toàn khác. Một bên bắt đầu từ câu hỏi “bóng đá trong nước đang có những ai”, trong khi bên kia đặt vấn đề rộng hơn: “trên toàn thế giới, ai đủ điều kiện và đủ trình độ để khoác áo đội tuyển”.

Cách làm này cũng không giải quyết được mọi vấn đề. Đội U17, U20, giải vô địch quốc gia và hệ thống đào tạo trẻ vẫn quyết định sức khỏe dài hạn của một nền bóng đá, bởi không quốc gia nào có thể chỉ dựa vào cầu thủ được đào tạo ở nơi khác.

Nếu đội tuyển tiến nhanh nhờ nguồn nhân lực bên ngoài trong khi bóng đá trong nước không phát triển tương ứng, khoảng cách giữa hai tầng có thể ngày càng lớn. Một đội tuyển mạnh chưa chắc đồng nghĩa với cả nền bóng đá đã mạnh lên.

Việt Nam cũng bắt đầu mở rộng nguồn nhân sự với Patrik Lê Giang, Williams Minh Hoàng, Đặng Khoa Ngô và Nguyễn Xuân Son.

Bài toán tiếp theo nằm ở khả năng kết nối những con người có xuất phát điểm rất khác nhau. Một đội hình gồm cầu thủ trưởng thành ở Hà Lan, Anh, Australia hay Indonesia sẽ mang theo những thói quen chiến thuật, ngôn ngữ và văn hóa bóng đá khác nhau, nên chất lượng cá nhân chỉ phát huy khi HLV biến họ thành một tập thể.

Indonesia vô địch FIFA ASEAN Cup cho thấy cách làm ấy có thể mang lại hiệu quả nhanh. Trong khi đó, Thái Lan vẫn đi theo hướng cân bằng hơn, duy trì nền tảng lớn từ hệ thống trong nước rồi bổ sung chọn lọc những cầu thủ có gốc gác Thái hoặc đang phát triển ở nước ngoài.

Việt Nam hiện nằm giữa hai cách tiếp cận. Sự xuất hiện của Patrik Lê Giang, Williams Minh Hoàng hay Đặng Khoa Ngô cho thấy phạm vi tìm kiếm nhân sự đã rộng hơn, trong khi trường hợp Xuân Son chứng minh một cầu thủ nhập tịch đủ chất lượng có thể tác động ngay tới sức mạnh đội tuyển.

Vì thế, tranh luận về cầu thủ Việt kiều hay nhập tịch trong thời gian tới có lẽ không nên chỉ dừng ở chuyện nên hay không nên sử dụng. Câu hỏi thực tế hơn là Việt Nam đã tìm đủ những cầu thủ có quyền và có khả năng khoác áo đội tuyển hay chưa, đồng thời hệ thống trong nước có phát triển đủ nhanh để không trở nên phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài.

FIFA ASEAN Cup 2026 khiến cuộc cạnh tranh ấy hiện ra rõ ràng hơn. Một cầu thủ có thể sinh tại một quốc gia, học bóng đá ở quốc gia khác và thi đấu chuyên nghiệp tại nơi thứ ba, nhưng vẫn trở thành một phần của đội tuyển nơi cha mẹ hoặc ông bà mình xuất thân.

Bóng đá Đông Nam Á vì thế đang thay đổi cách xây dựng đội tuyển. Chất lượng của một đội tuyển giờ không chỉ phản ánh những gì nền bóng đá ấy tự đào tạo trong nước, mà còn phụ thuộc vào khả năng tìm kiếm, kết nối và sử dụng toàn bộ nguồn cầu thủ mà họ có quyền tiếp cận.